ابراهيم بابا احمدي (استاديار آموزشكده دام‌پزشكي ايلام، دانشگاه ايلام)

ebrahim_12@yahoo.com

پاتولوژي بیماری لیستریوز دامي (listeriosis)



مقدمه



یک بیماری عفونی، باکتریایی که عامل آن لیستریا مونوسیتوجنز(Listeria monocytogenes) است. معمولاً به طور اسپورادیک (گاه و بي گاه) ظاهر می شود. در دام‌های بالغ با آنسفالیت و در نشخوارکنندگان جوان ایجاد سپتسمی همراه با نکروز کبدی موضعی و در حیوانات تک شکمی، سقط جنین، زایمان‌های زود رس با جنین مرده و همچنین با ورم پستان و التهاب چشمی همراه است.

این باکتری در تمام دنیا پخش شده است و به تمام موجودات زنده از مهره داران و بی مهره‌ها، حیوانات خون سرد و خون گرم سرایت می کند. باکتری در خاک و آب، گرد و خاك و علوفه سکونت می جوید. در زمستان و اوايل بهار فعال مي‌شود. اما اطلاعاتي درباره اين كه چرا در اين فصول ظاهر مي‌شوند وجود ندارد. اين بيماري به عنوان يك بيماري مشترك شناخته شده است.



سبب شناسی



لیستریا مونوسیتوجنز در گروه باکتری‌های گرم مثبت (غیر اسپوری) و حرکت‌دار جای دارد. در شرایط هوازی رشد می کند و یک میکرب غیر هوازی ارادی است و بیشتر سیستم رتیکولوآندوتلیال را آزار می دهد. آین باکتری 5 گونه دارد و فقط لیستریا مونوسیتوجنز و ايوانووي (L. ivanovii) بيماري زا هستند. اين دو سقط جنين را در نشخواركنندگان ايجاد مي‌كنند. نام سه گونه‌‌ي ديگر عبارتند از:

(L. innocua, L. welshimeri y L. Seeligeri.)





اپیدمیولوژی بیماری



باکتری لیستریا مونوسیتوجنز هوای معتدل را برای زندگی بیشتر ترجیح می دهد. خیلی از حیوانات و انسان در روده ناقل این باکتری در مدفوع خود هستند. به دلیل عفونت عمومی تعداد کمی از ناقلين بیماری را در خود بروز می دهند و آنها که بیمار نمی شوند از طریق مدفوع باکتری را دفع می کنند و اگر شرایط محیطی در آب و خاک برای لیستریا مناسب باشد تکثیر حاصل می کند و مدت زیادی می تواند زندگی کند. غذاهای آلوده، تغییر ناگهانی هوا (سرما و رطوبت) و غذا در بروز بیماری تاثیر دارند.

حیوانات حساس به بیماری لیستریا گونه‌های گوسفندی، بزی، گاوی، اسبی و خوکی هستند. احتمال است که مننژآنسفالیت به دلیل استنشاق و یا آلودگی چشمی و سقط جنین با خوردن ماده آلوده صورت گیرد. بیماری هنوز از راه تماس جنسی ثابت نشده است. ماده آلوده می تواند مدفوع، ادرار، جنین‌های سقط شده، ترشحات رحمی و شیر از حیوانات بیمار باشند. گرچه بيماري‌زايي و اپيدميولوژي آنسفاليت ليستريوزي به خوبي مشحص نيست. اما سوالي كه پيش مي‌آيد اين است كه چرا حيوانات با دامنه بيشتري به آنسفاليت در يك گله مبتلا مي‌شوند تا سقط جنين و سپتسمي؟ گويا در اين جا براي سقط جنين و سپتسمي سيستم ايمني دخيل باشد. ولي منابع علمي كافي نمي دانند.







تعیین كننده هاي بيماري‌زایی

لیستریا مونوسیتوجنز یک میکروارگانیسم داخل سلولی ارادی است که توانایی تکثیر شدن را در داخل سلول‌های مونوسیت-ماکروفاژها، سلول‌های اپیتلیال و فیبروبلاست‌ها را دارد. همچنین این باکتری توانایی نفوذ در داخل سیتوپلاسم سلولی ، فرار از فاگوزوما و تکثیر و توزیع خود را در سلول‌های مجاور دارد. بنابراین میکروارگانیسم دارای قدرت مرض زایی بالایی است.



بیماری در حیوانات

عفو نت های لیستریایی در نشخوارکنندگان به سه شکل و با بيماري زایی متفاوت بوجود می آید.

1. مننژآنسفالیت

2. سپتسمی همراه با آبسه های ارزنی

3. عفونت رحم آبستن همراه با سقط جنين



1- شکل مننژآنسفالیت بیشتر عمومیٌت دارد. در گونه گوسفندی و بزی بیماری دارای دوره فوق حاد و مرگ و میر از 3 تا بیشتر از 30% در حال تغيير است. در گونه گاوی آنسفالیت لیستریایی بيشتر دوره مزمن دارد و حیوانات از 4 تا 14 روز زندگی می کنند و به اين گله‌ها از 8 تا 10% سرایت می کند. به طور عمومي اول يك حيوان مريض مي‌شود و گاهي بهبودی بدون درمان بصورت اتفاقی صورت می گیرد. علائم باليني را هر حيواني با هر سن مي‌تواند ارائه دهد. اما در حيوانات بالغ بيشتر است. در موارد مننژآنسفالیت عفونت از راه عصب (trigeminal nerve) به سيستم عصبي مركزي مي‌رسد. راه‌هاي ورودي ميكرب به بدن حيوان مي‌توانند زخم‌هاي حفره دهاني، حفره بيني و چشمي باشد.

علائم باليني عفونت می تواند به دلايل آسيب‌هايي كه به ساقه مغز وارد مي‌شود.علي رغم اين كه هر مورد با مورد ديگر فرق مي كند. علائم باليني عمومي ضعف، گیجی، هل دادن اشیا ثابت توسط حيوان، سستي و خواب آلودگی و کج کردن سر به یک طرف و جدا شدن از حيوانات ديگر. وقتی حيوان حرکت می کند به دور خود می چرخد. از اين نظر به آن بيماري چرخش نيز مي‌نامند. فلج يك طرفه عصب صورت باعث افتادن گوش، پلك و لب طرف مبتلا مي‌شود. حيوان به دليل فلجي نسبي حلق آب‌ريزش دارد. گاهي همراه با كراتيت است كه زخم قرنيه را به وجود مي‌آورد. در مواردي عدم تطابق چشم( (Strabismus و حركت تشنجي كره چشم (Nystagmus) را به وجود مي آورد. فك پايين نيز مي‌تواند افتادگي پيدا كند و در موقع علوفه خوردن حيوان حالت كندي در جويدن داشته باشد و يا علوفه در دهان حالت آويزان داشته باشد. در چنين مواردي ضايعات سيستم عصبي مركزي دو طرفه است.

در گوسفندان موردهاي فلج اعضاي حركتي به دليل ميليت ليستريايي(mielitis) گزارش شده است كه حيوان آنسفالوپاتي با عامل (L. innocua) داشته است. در گوسفندان و بزها استلقاء (decubitus) و مرگ در طول 2 يا 3 روز اتفاق مي‌افتد. اما در گونه گاوي بالغ دوره بيماري 1 يا 2 هفته انجام مي‌شود. مطابق با حالت عفونت، درجه حرارت ركتال مي تواند عادي يا بالا باشد. دوره نهفتگي بيماري متغير است. اما پيشنهاد مي‌شود كه از 2 تا 6 هفته صورت مي‌گيرد. به طور كلي ضايعات آسيب‌شناسي درشت بيني در آنسفاليت ليستريايي مشاهده نمي‌شود. مايع مغزي نخاعي مي تواند كدر باشد و عروق منن‍ژي پرخون مي‌شوند. گاهي پرده مننژ به دليل خيز ژلاتيني افزايش ضخامت پيدا مي كند و با برشي عرضي بر روي بصل النخاع كانون هاي خاكستري مشاهده مي‌شود.

ضايعات آسيب‌شناسي ريزبيني حاد در ارگان‌هاي بصل‌النخاع و محل اتصال با طناب نخاعي ديده مي‌شود. ضايعات آسيب‌شناسي ريزبيني نه خيلي حاد تالاموس(thalamus)، مخچه و طناب نخاعي در نواحي قفسه سينه مشاهده مي‌شود. ضايعات آسيب‌شناسي ريزبيني مننژ و آنسفاليت شامل حضور ميكرو آبسه و كانون هاي نكروزي با ارتشاح حاد نوتروفيل، ماكروفاژ، لنفوسيت و سلول‌هاي پلاسماتيك(پوشش حول عروقيPerivascular Muff ) و گاهي نوريت trigeminal است.



2- شكل سقط جنين به دليل لیستریا مونوسیتوجنز در نشخواركنندگان و گونه‌هاي ديگر حيوانات اهلي اتفاق مي‌افتد. لیستریا ايوانووي ( L. ivanovii)به طور كلي عامل اصلي سقط جنين در گوسفندان و همچنين در گاوها ثبت شده است. اما نسبت به لیستریا مونوسیتوجنز كمتر ديده مي‌شود. درصد حيوانات آبستن در يگ گله كه مي‌توانند، سقط كنند متغير است. به طور كلي سقط‌ها اسپورادیک(گاه و بي گاه) هستند، ولي در مواردي در حيوانات آبستن تا 50 درصد مي‌رسد. عفونت از راه دهان به طور يك‌سان سقط توليد نمي‌كند. اما رحم آبستن در اين گونه از حيوانات به سقط خيلي حساس است. سقط‌ها در گاوها و گوسفندها به دليل لیستریا مونوسیتوجنز در ماه‌هاي آخر آبستني انجام مي‌شود. حيوان بعد از تولد(perinatally) نيز ممكن است بميرد. پي‌آمد هر سقط جنين كه عامل آن لیستریا مونوسیتوجنز است بايستي جفت ماندگي، متريت و سپتسمي ذكر كنيم. گرچه در خيلي موارد علائم باليني نشان نمي‌دهد. لحظه آبستني كه عفونت اتفاق مي‌افتد تعيين كننده بقا جنين است. هرچه جنين سن بالاتري داشته باشد مقاومت در برابر عفونت بيشتر است. وقتي كه عفونت رحمي توسعه پيدا كند حتماً ميكروارگانيسم ليستريا از راه خوني وارد شده است و سقط جنين به دليل سپتسمي به وجود مي‌آيد. تورم جفت حاد هميشه با نكروز همراه است و آندومتريت چركي به دليل سقط باعث مي‌شود. جنين مرده در رحم تقريباً 5 روز بعد از مرگ از رحم دفع مي‌شود. در طول اين زمان اختلالات اتوليزي نشان داده نمي‌شوند. گاهي جنين در رحم موميايي مي‌شود. ضايعاتي كه در جفت ديده مي‌شود شامل كانون‌هاي نكروزي زرد رنگ هستند كه درگير انتهاي پرزهاي كوتيلدوني مي‌شوند. اين پرزها نيز توسط اگزوداي چركي پوشيده مي‌شوند كه همان باكتري‌ها هستند. ضايعات درشت‌بيني جنين سقط شده شامل كانون‌هاي نكروزي ارزني كوچك كه گاهي در كبد و طحال قابل رويت است. زخم‌هاي فرسايشي خفيف شيردان و داراي مدفوعي به رنگ زرد پرتغالي است. ضايعات ريز‌بيني كانون‌هاي نكروزي ذكر شده، نكروز انعقادي و ارتشاح ماكروفاژها و نوتروفيل‌ها است. عامل مضر را سريع مي‌توان با جداسازي ضايعات جنيني و جفتي توسط كشت باكتري لوژي انجام داد.

3- شكل شپتسمي معمولاً نادر است. به گوساله‌ها و بره‌هاي تازه تولد شده، نارس و ضعيف سرايت مي كند. عفونت در شكم حيوان مادر ايجاد مي‌شود. حيوان در سن 3 تا 7 روزگي شكل سپتسمي را به طور ناگهاني با درجه حرارت بالا، اسهال، اسپاسم ماهيچه‌اي قفا و پشت( Opisthotonos)، افتادگي گوش‌ها، آماس چشم(Conjunctivitis) و تورم مفاصل(Polyarthritis) نشان مي‌دهد. بعد از يك دوره 3 تا 9 روزه حيوان با ضعف شديد و از دست دادن وزن مي‌ميرد.

ضايعات درشت‌بيني حيوان داراي مناطق نكروزي موضعي كبدي، دانه‌هاي كوچك سفيد متمايل به خاكستري در كبد است. اين ضايعات در طحال، آندوكارد و ميوكارد وجود دارند. ولي در بافت‌هاي ديگر خيلي نادر است.

ضايعات ريز‌بيني كانون‌هاي نكروزي با تهاجم سلول‌هاي چند هسته‌اي و تك هسته‌اي ديده مي‌شود.

ديگر عفونت هاي ليستريايي

تورم عنبيه و تورم قرنيه و بافت ملتحمه در گاو و گوسفند به دليل لیستریا مونوسیتوجنز گزارش ‌شده است. بعد از سقط جنين ورم پستاني نيز ديده شده است.

تشخيص ميكرب شناسي

گرچه علائم باليني شكل‌هاي مختلف ليستريا مي‌توانند راهنما باشند. اما در اين موارد بايستي به نمونه برداري و آزمايشگاه متوسل شد. در موارد مننژآنسفاليت بايستي از مخ و مايع مغزي نخاعي، در موارد سپتسمي از خون و ارگان هاي دروني و از حيوان مادر سقط كرده ترشحات واژني، شير و مدفوع نمونه گيري كرد. از جنين مي‌توان هر ارگاني را براي نمونه گرفت. محيط هاي كشت را نبايستي منفي ملاحظه نمود تا اين كه 3 ماه زمان از شروع آن گذشته باشد.

تشخيص آسيب‌شناسي

اين روش براي تشخيص شكل آنسفاليت بيماري از نمونه‌هاي بافت مغزي مفيد است. توسط اين روش مي‌توان تغييرات آسيب شناسي ذره بيني را در سيستم عصبي مركزي كه داراي ميكروآبسه كه تركيبي از سلول‌هاي نوتروفيل وسلول‌هاي تك هسته‌اي، افزايش كانوني توليد سلول‌هاي آستروسيت در مغز(gliosis) و پوشش حول عروقي(Perivascular Muff) است، مشاهده نمود. تمام نمونه‌هاي بافتي مغز و نخاع در فرمل 10 درصد نگه‌داري مي شوند.